Чулацаман тӀегӀо

Цхьори

42°48′27″ къ. ш. 45°05′42″ м. д.HGЯO
Мегавики чуьра гӀирс
Эвла / истори меттиг
Цхьори
гӀалгӀ. Цхьори
42°48′27″ къ. ш. 45°05′42″ м. д.HGЯO
Пачхьалкх  Росси
Регион ГӀалгӀайчоь
Муниципалан кӀошт ЖӀайрахьан кӀошт
Истори а, географи а
Дуьххьара хьахор 1770-чу шерашкахь
Центран локхалла 1770 м
Сахьтан аса UTC+3
Бахархой
Бахархой 0 стаг (2020—2021)
Къаьмнийн хӀоттам ГӀалгӀай
Динан хӀоттам бусалба — сунниташ
Бахархойн цӀерш цхьорой
Идентификаторан терахьаш
Поштан индексаш 386433
Код ОКАТО 26205805030
Код ОКТМО 26620450246
Картин тӀехь
Цхьори картин тӀехь
Цхьори
Цхьори картин тӀехь
Цхьори
РУВИКИ.Медиа логотип Медиафайлаш РУВИКИ.Медиа чохь

Цхьори (гӀалгӀ. Цхьори, оьрс. Цори) — Россин Федерацин ГӀалгӀайчохь, Йуккъера Кавказехь, йолу шира лаьмнийн эвла. Цу меттигахь пачхьалкхо ларйо гӀалгӀайн йуккъера бӀешерийн архитектуран истори-культуран хӀолламаш. Цхьори ГӀалгӀайчохь туристаш баьхкина йолу меттиг а йу. Административни хьесапехь эвлан статус йолуш, иза «Гули» йуьртан меттиган муниципалан кхеташонна чуйогӀу. Иза гӀалгӀайн цхьорой тайпан тӀехьенан эвла йу. Кхузахь доиман бахархой бац.

Географи

ГӀалгӀай Республикин къилба лаьмнийн декъехь, ЖӀайрахьан кӀоштахь, Цорейлам ломах герга йу. Эвла шина агӀор ломан хиш долчу тӀулгийн дӀайаьлла меттигехь йу[1]. Аренан ГӀалгӀайчохьара Цхьори ваха тарло Соьлжа гӀала — Алкун некъахула (йа МагӀас — Сурхахи — Алкун некъахула), тӀаккха Ӏаьсан чӀожахула, Ӏаьс/Таргиман Ӏамах малхбален некъан некъахула. Эвла некъахула къилба 100 метр гена йу[2].

Йуьртан меттиган административан йуккъ — Гули, кӀоштан административан йуккъ — ЖӀайрахь лаьмнийн ГӀалгӀайчоьнан малхбузен декъехь, Цхьорина 24,5 а, 33,5 а километр генахь бу. Уггаре гергарчу эвланаш Осег, Гершки, Вици, Аршауг, Гул йу[2].

ХӀордан сизал тӀехьара локхалла — 1770 метр[2].

Статус

Меттигерчу хьесапан куьйгалла(оьр.)нохч. муниципалан кхеташойн дозанаш а, статусаш а билгалйоккхучу керлачу реформан(оьр.)нохч. хьесапехь ГӀалгӀайчохь 2009-чу шарахь хӀоттийна, Россин Федерацин кхечу субъекташкахь хӀоттийначул тӀаьхьа. ДӀахӀоттийначу законан хьесапехь Цхьорин лаьттан эвлан статус йелла, иза ГӀалгӀай Республикин ЖӀайрахьан кӀоштан Гули йуьртан меттиган муниципалан кхеташонна чуйогӀу[3].

Къаьсттина ларйеш йолчу латтанийн законодательствон хьесапехь Цхьори эвлан меттиг «Аьрзи» пачхьалкхан Ӏаламан заповедникан а, ЖӀайрахь-Аьссан пачхьалкхан истори-архитектурин а, Ӏаламан а музей-заповедникан латтанна чуйогӀу.

«Цхьори» архитектуран комплекс ГӀалгӀай Республикин лаьмнийн а, лома бухарчу а дакъойн культурин тӀаьхьалон билгалйаьхначу объекташна лериначу могӀарна чуйоккхуш йу[К. 1]:

«Цхьори» архитектуран комплекс:

  • Цхьори эвлан № 1 тӀеман гӀала;
  • Цхьори эвлан № 2 тӀеман гӀала;
  • Цхьори эвлан № 1—28 вахаран гӀала;
  • Цхьори эвлан № 1—3 харцонаш;
  • Цхьори эвлан хьалхаоьшу гӀишло;
  • Цхьори эвлан № 1—8 склеп.

Истори

Цхьори эвла маца йиллина, билгал ца девза. Исторехь цигахь ДзейтовгӀар, МякиевгӀар, ДзангиевгӀар/ЗангиевгӀар, МогушковгӀар, ТатиевгӀар, ГероевгӀар, БобхоевгӀар, ГанижевгӀар, БисаевгӀар/БисиевгӀар, БатажевгӀар/БатыжевгӀар, ШоумиевгӀар, АмиевгӀар, ХашиевгӀар а, кхиберш а баьхна[5][6]. Уьш Цхьорой гӀалгӀайн тайпан патронимаш йу[7].

Цхьори йуьртахь дуьххьарлера йозанца хьахор XVIII бӀешеран шолгӀачу ахкенан (1770-чу шераш) ду. XVIII бӀешеран 1770-чу шераш йолалуш Кавказехь а, ГӀалгӀайчохь а ваьлла немцойн талламхо И. А. Гуьльденштедт(оьр.)нохч., Ангуштан а, Шалхан а кӀошташ («Йоккха ГӀалгӀайчоь» а, «Жима ГӀалгӀайче» а[8]) дӀайазйеш, царна ГӀалгӀа, Ака, Галай, Ялхара, Ной, Хой, Мереджи, иштта Цорай а, кхи эвланаш а чуйоккху[9]. Уьш санна эвланаш 1823-чу шарахь С. М. Броневскис(оьр.)нохч. а хьахийна, гӀалгӀайн цхьаьнакхетта кхеташонашна чуйогӀуш йу аьлла[10].

Йуьртан цӀарах XIX бӀешеран хьалхарчу ахкенан Кавказан Ӏилманан литературехь гӀалгӀайн цхьана локални кхеташонан цӀе — «Цхьорийн кхеташо»/«цхьорой» — дӀахӀоьттина[11].

Йуьртан лаьттахь гӀалгӀайн гӀалийн классикин тӀулгийн гӀишлош а, гӀалгӀайн архитектурин(оьр.)нохч. кхи хӀолламаш а ларделла. XIX бӀешеран чаккхенгара доладелла, уьш тайп-тайпанчу хенахь В. Ф. Миллера, Л. П. Семёнова, И. П. Щеблыкина, Н. Ф. Уствольская, В. П. Кобычева, М. Б. Мужухоева, Д. Ю. Чахкиева а, кхечу Ӏилманхоша а таллам бина[5]. «Цхьори» архитектурин комплексана 3 тӀеман гӀала, 28 вахаран гӀала, 8 склеп (кхечу хаамашца — 12[5]), харцонаш а, хьалхаоьшу гӀишло а чуйогӀу[4]. ТӀеман гӀалаш тайп-тайпанчу, амма герга йолчу а йукъаметтиг йолчу а замокийн комплексашкахь йу[5].

Хьалха Цхьори йуьртах тӀаьхьа деха а, лакха а тӀехьайукъарчу бӀешерийн тӀулгийн бӀов-керт йуьйлуш хилла; цу чохь нартол йолу, дӀачӀагӀдеш долу йоккха ковнаш хилла. Ковнашкахь герзашца тӀевирзина лархой массо хенахь латтийна. Цара гергачу меттигера мехала йохьачу-нехан а, тӀеман а магистралан («ГӀалгӀайн некъ») участок ларйеш, некъахула дӀаволуш волчунгара мах эцна. БӀов-керт чохь тӀеман майданаш, тоьпца кхоссаран а, хьажаран а готта бойницаш, тӀеман нишаш, свод йолу цхьацца коран меттигаш хилла. БӀов-кертан тӀехь раствор йоцуш хӀиттийна йоккха тӀулгаш латтийна; уьш, дукхахьолахь, тӀе баьхкинчу мостагӀашна тӀе кхийсина. БӀов-кертан буха йохалла 0,55 метр хилла. Иза известкан растворах нийса йина хилла. Кладка полигональни, могӀаршна гергайолу хилла. ТӀехьарчу агӀор сирла-можа штукатурка тухна хилла. ХӀинца цу бӀов-кертах бухера тӀулгаш бен ца дисна[5].

Бахархойн дукхалла

1874-чу шеран статистикин хаамашца, Цхьори эвла бусалба динах 226 гӀалгӀа вехна[12].

1926-чу шеран лараран хаамашца, Цхьори эвлахь 47 стаг вехна: 22 гӀалгӀа а, 25 нохчий а. 7 цӀийнан хьесап хилла — 4 гӀалгӀайн а, 3 нохчийн а[13].

2020—2021-чу шерашкахь Россехь дӀайихьинчу бахархойн ларарца хаамашца, Цхьорехь доиман бахархой бац.

Галерей

  • Цхьори эвлан йукъара куьц
    Цхьори эвлан йукъара куьц
  • Цхьорин гӀалийн комплекс
    Цхьорин гӀалийн комплекс

Билгалдахарш

Комментараш

  1. ↑ Перечень чохь иза ГӀалгӀайчон культурин тӀаьхьалон урхаллин 2016-чу шеран 23-чу декабрера № 17 омранца, № 2287—2329 чохь, дӀаязйина[4].

Хьосташ

  1. ↑ Агиров, 2025, с. 439.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Проект «Открытый Кавказ». Карта Горной Ингушетии(бил-боцу.). openkavkaz.com (2014). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 18 сентябрь.
  3. ↑ Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ. «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»(бил-боцу.) (закон. акт). Docs.cntd.ru. Электронный фонд нормативно-технической и нормативно-правовой информации Консорциума «Кодекс» (2009). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 18 сентябрь. Архивйина 2025 шеран 2 майхь
  4. ↑ 4,0 4,1 Перечень выявленных объектов культурного наследия Республики Ингушетия горной и предгорной зон(бил-боцу.). pravitelstvori.ru. Правительство Республики Ингушетия (2021 шеран 25 ноябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 18 сентябрь. Архивйина 2025 шеран 23 июнехь
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Чахкиев, 2009, с. 82.
  6. ↑ Агиров, 2025, с. 440.
  7. ↑ Дахкильгов, 1991.
  8. ↑ Волкова, 1974, с. 160.
  9. ↑ Гюльденштедт, 2002, с. 242.
  10. ↑ Броневский, 1823, с. 166.
  11. ↑ Волкова, 1973, с. 160.
  12. ↑ Терская область. Список населённых мест по сведениям 1874 года, 1878, с. 24.
  13. ↑ Поселенные итоги переписи 1926 г. по Северо-Кавказскому краю. — Ростов-на-Дону, 1929. — С. 404. — 547 с.

Литература

  • Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 3-е изд., испр. и доп. — М.: Издательство «Перо», 2025. — 448 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-00270-205-3.
  • Броневский С. М. Кисты (глава третья) // Новейшие географические и исторические известия о Кавказе (часть вторая) = Новѣйшія географическія и историческія извѣстія о Кавказѣ. — М.: В тип. С. Селивановского, 1823. — С. 151—186.
  • Волкова Н. Г. Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа / Ответ. ред. Л. И. Лавров. — АН СССР. Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. — М.: Наука (ГРВЛ), 1973. — 206 [2] с. — 1600 экз.
  • Гюльденштедт И. А. Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг = Reisen durch Russland und im Caucasischen Gebürge / von P. S. Pallas(нем.) / Пер. Т. К. Шафроновской, ред. и коммент. Ю. Ю. Карпов. — РАН. Музей антропологии и этнографии имени Петра Великого (Кунсткамера). — СПб.: «Петербургское востоковедение», 2002. — 512 [или 507?] S. — 1000 экз. — ISBN 5-85803-213-3.
  • Терская область. Список населённых мест по сведениям 1874 года // Списки населённых мест Кавказского края = Списки населенныхъ местъ Кавказскаго края / Кавказский статистический комитет при Главном управлении наместника Кавказского; сост. Н. Зейдлиц, глав. ред.. — печатано съ соизволенiя Его Императорскаго Высочества Наместника Кавказского. — Тифлисъ: Типография Главного управлении наместника Кавказского, 1878. — 81 с.
  • Дахкильгов Ш. Э-Х. Происхождение ингушских фамилий / Ред. А. А. Зязиков. — Грозный: «Книга]», 1991. — 108 с.
  • II часть : Горная Ингушетия (юго-западная часть), Горная Чечня (центральная и юго-восточная части) // Топонимия Чечено-Ингушетии / Сост. А. С. Сулейманов, ред. А. Х. Шайхиев. — Гр.: ЧИ кн-во, 1978. — 289 с. — 5000 экз.
  • Ономастикон Ингушетии / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М.: ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик: ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.

Хьажоргаш

Хьост — «https://ce.megawiki.ru/w/index.php?title=Цхьори&oldid=602138»