Кхиерахь
| ДӀатесна эвла / гӀалан меттиг | |||
| Кхиерахь | |||
|---|---|---|---|
| оьрс. Кейрах, оьрс. Керрах | |||
|
|||
| 42°49′00″ къ. ш. 44°46′23″ м. д.HGЯO | |||
| Пачхьалкх |
 Росси |
||
| Регион | ГӀалгӀайчоь | ||
| Муниципалан кӀошт | ЖӀайрахьан кӀошт | ||
| Йуьртан меттиг | ОльгетӀа | ||
| Истори а, географи а | |||
| Дуьххьара хьахор | 1869 | ||
| Хьалхара цӀерш | Коирахъ | ||
| Бахархой | |||
| Бахархой | |||
| Къаьмнийн хӀоттам | гӀалгӀайн | ||
| Динан хӀоттам | бусалба | ||
| Бахархойн цӀерш | кхорахой | ||
| Идентификаторан терахьаш | |||
| Поштан индекс | 386430 | ||
| Код ОКАТО | 26620420121 26205820005; 26620420121 | ||
| Код ОКТМО | 26620420121 | ||
| Картин тӀехь | |||
 
|
|||
Кхиерахь[2] (гӀалгӀ. Кхерахье; оьрс. Кейрах, оьрс. Керрах) — йуккъерчу бӀешерашкара гӀалгӀайн дӀатесна эвла а гӀалин меттиг а. ГӀалгӀайчоьнан ЖӀайрахьан кӀоштахь, ОльгетӀан йуьртан меттиган дакъа йолуш йу[3]. Эвлахь гӀалгӀайн гӀалин архитектурин йохийна гӀишлош йу; Кхиерахь кхорахойн тайпан меттиг лоруш йу[4].
ЦӀе
ГӀалгӀайн маттахь меттиган цӀе Кхерахье йу[5][6]. Хьалха КхорагӀе цӀе хилла, цундела тайпан цӀе кхорахой хилла[6]. Кхерахье топоним кхера а, хье топоформант а цхьаьнакхетарца кхолладелла. Оьрсийн маттахь Керрах[3] а, Кейрах[5][7][8] а аларш нийсло.
Административан статус
Россин Федерацин а, ГӀалгӀайн Республика а меттигерчу ша-куьйгалладарх лаьцна йолчу законца Кхиерахь «эвла» статус йолуш, ОльгетӀан йуьртан меттиге йогӀуш йу[3].
Кхиерахь йолу лаьтта «Ингушский» заказникан, «Аьрзи» пачхьалкхан Ӏаламан заповедникан а, ЖӀайрахь-Ӏаьсан пачхьалкхан историн-архитектурин а, Ӏаламан а музей-заповедник а лардаларан лаьттан дакъа ду.
Географи
Кхиерахь ГӀалгӀайчоьнан къилбаседа-малхбузен агӀор, ЖӀайрахьан кӀоштан лаьмнашкахь йу. Гали гӀалин меттигера цхьа километр къилбаседа-малхбузе йу.
Эвла гӀалин герга, гучуйоьлур йоцуш чухьайогӀу меттигехь йу. Лакхахь, лаьмнийн шовданна герга, Тенган кешнаш ду; уьш дӀатесна ду. Царна уллора охьа воьдуш КӀирбитӀе кхочу[6].
Сахьтан аса
Кхиерахь, дерриге ГӀалгӀайчоь санна, Москвин ханна тӀехь (МСК) йу. Меттигерчу ханна а, UTC-на а йукъара башхалла +3 сахьт йу[9].
Истори а, архитектура а
Кхиерахь хӀоттийна хан билггал йац. Меттигерчу гӀалин гӀишлош А. С. Сулеймановс, Д. Ю. Чахкиевс[8], Т. А. Агировс[7] толлуш хилла. Йозанашкахь меттиг хьалха 1869-чу шарахь хьахийна хила тарло: «Сборник статистических сведений о Кавказе» гуларехь из Кистин кӀоштан Коирахъ олучу эвлан цӀарца йазйина[10].
Кхиерахь гӀалгӀайн гӀалин архитектурин йохийна пхи гӀала йу. Йуккъерчу бӀешерийн чаккхенгахь царна тайп-тайпана гӀишлош а, гӀапаш а тӀехьйевзина хилла. Хьалха кхузахь пхи гӀат йолу ши бӀов а хилла. Цул сов, меттигехь йохийна ши маьлхан кешнаш ду[11]. ГӀалаш хийцина а, йохийна а йу, цхьаъ а тӀекхочуш йац[6].
Кхузара кхорахойн тайпа а, цунах Тенканаькъан, Эсмарзанаькъан, Ахценаькъан а, кхин уьш санна некъий а арабевлла.
Бахархой
1866-чу шарахь Кхиерахь йалх доьзал хилла[10].
| 2010[12] |
|---|
| 0 |
Инфраструктура
Кхиерахь хӀинцалера инфраструктурин гӀирсаш бац[13].
Билгалдахарш
- ↑ http://std.gmcrosstata.ru/webapi/opendatabase?id=VPN2002_2010L
- ↑ Сулейманов, 1978, с. 30.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ. Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа (закон. акт). Docs.cntd.ru. Электронный фонд нормативно-технической и нормативно-правовой информации Консорциума «Кодекс» (2009). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 11 сентябрь. Архивйина 2025 шеран 2 майхь
- ↑ Чахкиев, 2003, с. 47—48.
- ↑ 5,0 5,1 Ономастикон Ингушетии / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Рецензенты: доктор пед. наук, проф. Т. В. Жеребило, канд. филол. наук, с.н.с отдела ингушского языка ИНИИГН Ф. М. Костоева, Редакторы: Х.А. Накостхоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров. — Справочно-энциклопедическое издание. — М.: ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Леймиев, 1995, с. 13.
- ↑ 7,0 7,1 Агиров, 2021, с. 118.
- ↑ 8,0 8,1 Чахкиев, 2003, с. 47.
- ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (2011 шеран 3 июнь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 11 сентябрь.
- ↑ 10,0 10,1 Сборник статистических сведений о Кавказе, 1869, с. 44.
- ↑ Чахкиев, 2003, с. 48.
- ↑ Всероссийские переписи населения 2002 и 2010 годов
- ↑ Карта села Койрах сельского поселения Гули Ингушетии с улицами и номерами домов — MapData.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 11 сентябрь.
Литература
- Список горских аулов Кубанской и Терской областей // Сборник статистических сведений о Кавказе / Сост. и ред. Н. И. Воронов, Кавказский отдел Императорского русского географического общества. — Тифлисъ: Типография Главного Управления Наместника Кавказского; типография Меликова и К., 1869. — Т. I. — С. 41—52 (418—429). — 884 с.
- Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2021. — 416 с. — ISBN 978-5-00189-455-1.
- Ономастикон Ингушетии / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Рецензенты: доктор пед. наук, проф. Т. В. Жеребило, канд. филол. наук, с.н.с отдела ингушского языка ИНИИГН Ф. М. Костоева, Редакторы: Х.А. Накостхоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров. — Справочно-энциклопедическое издание. — М.: ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Назрань : Министерство культуры Республики Ингушетия, 2003. — Т. I. — 144 + илл. с. — 2000 экз.
- Леймиев Лаьча. Кхерахьеи КӀирбитӀеи (inh) // СелаӀад. — 1995. — № 1.
- Сулейманов А. С. II часть: Горная Ингушетия (юго-западная часть), Горная Чечня (центральная и юго-восточная части) // Топонимия Чечено-Ингушетии: в IV частях (1976—1985 гг.) / Ред. А. Х. Шайхиев. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное изд-во, 1978. — 289 с. — 5000 экз.