Чулацаман тӀегӀо

Хамишк

42°48′30″ къ. ш. 44°45′04″ м. д.HGЯO
Мегавики чуьра гӀирс
Эвла / историн меттиг
Хамишк
гӀалгӀ. Хьамашке
42°48′30″ къ. ш. 44°45′04″ м. д.HGЯO
Пачхьалкх  Росси
Регион ГӀалгӀайчоь
Муниципалан кӀошт ЖӀайрахьан
Истори а, географи а
Центран локхалла 1340 м
Бахархой
Бахархой
Къаьмнийн хӀоттам ГӀалгӀай
Динан хӀоттам бусалба-суьнниташ
Идентификаторан терахьаш
Код ОКТМО 26620420116
Картин тӀехь
Хамишк картин тӀехь
Хамишк
Хамишк картин тӀехь
Хамишк

Хамишк (гӀалгӀ. Хьамашке) — ГӀалгӀайчохь (Йуккъера Кавказ, Росси) йолу шира лоьман эвла. Иза пачхьалкхан ларъярца долчу йуккъерчу бӀешеран гӀалгӀайн архитектурин культурин-историн хӀолламаш долу Ӏалашйина меттиг йу. Административни агӀор, эвлан статусаца «ОльгетӀан йуьртан меттиг» муниципалан кхиамна чуйогӀу. ГӀалгӀайн тайпан гаркхой даймохк бу. Даиман бахархой бац.

Географи

ГӀалгӀайчоьнан къилбаседа лоьман декъахь, ЖӀайрахьан кӀошташкахь, Кистийн арен чохь йу. Аренан ГӀалгӀайчохьара Хамишке кхача йиш йу Соьлжа-ГӀала — Алкун некъаца (йа МагӀас — Сурхахи — Алкун некъаца), тӀаккха Ӏаьсан аренан чухула, Ӏаьсан/Таргимийн котаман хьалхара малхбузенга Цей-Лоаман лакхара некъаца йа ЖӀайрахь чухула дӀабодучу Эскар-Гуьржийн некъаца. Армхи эвла (Кистинка) хин аьрру агӀор, машенан некъал тӀехула 500 метран лакхахь йу[2][3].

Эвла меттиган административни коьрта меттиг — ОльгетӀа — малхбузенга 4 километр гена йу; кӀоштан административни коьрта меттиг — ЖӀайрахь — малхбаленга 5,5 километр гена йу. Уллехь долу эвланаш: Морч, Кошк, Аьрзи, Лаьжги[2].

ХӀордан сизал 1340 метр лакхахь йу[2].

Сахьтан аса

Хамишк эвла, дерриге ГӀалгӀайчоь санна, лаьтта сахьтан асанехь МСК (москохан хан) . UTC хан дӀасататтар хуьлу +3:00[4].

ЦӀе

Ӏилманан(оьр.) а, Ӏилманан-популярни(оьр.) а литературехь, документашкахь, прессехь(оьр.) а, соцсетях(оьр.) а тайп-тайпан автораша Хамишк юьртан а, меттиган а цӀе тайп-тайпана йаздо: оьрсийн маттахь — «Хамишк»[5], «Хамышки»[6][7][3], «Хамишкие»[8]; гӀалгӀайн маттахь — «Хьамишк»[6], «Хьамашке»[3], «Хьаьмишкие»[8][К. 1].

Этимологи

Хамишк ойкониман этимологи хӀинцалц билггал хаац. Талламхо А. С. Сулейманов а цуьнан маьӀна билгалдоккхуш вацара[8].

Статус

Муниципалан кхиамийн дозанаш а, статусаш а билгалйоккхучу керлачу реформин(оьр.) бух тӀехь меттигерчу урхалла(оьр.) ГӀалгӀайчохь 2009 шарахь йина (Россин Федерацин кхечу субъекташна тӀаьхьа). Низаман бакъонца Хамишк эвлан лаьтта эвлан статусца билгалдина, иза ГӀалгӀайчоьнан ЖӀайрахьан кӀоштан Ольгетин эвлан меттигана чуйогӀу, хӀокху муниципалан кхиаман кхечу ишттачу историн юьрташ санна[5].

Ларйиначу лаьтташна хьалха латтачу законца, Хамишк эвлан лаьтта пачхьалкхан Ӏалам ларъяран «Аьрзи» заповедникан а, ЖӀайрахьан-Ӏаьсан пачхьалкхан историн-архитектурин а, Ӏаламан а музей-заповедникан(оьр.) а лаьтташна чуйогӀу.

«Хамишк» («Хамышки») архитектурин комплекс ГӀалгӀайчоьнан лоьман а, лоьман бухахьарчу а зонан гучудаьхна культурин тӀаьхьален объекташ долчу белхан махкахь ю, цул тӀаьхьа билгалдина[К. 2]:

«Хамышки» архитектурин комплекс:

  • «Хамышки» эвлан № 1 тӀеман гӀала;
  • «Хамышки» эвлан № 2 тӀеман гӀала;
  • «Хамышки» эвлан № 1 вахаран гӀала;
  • «Хамышки» эвлан № 2 вахаран гӀала;
  • «Хамышки» эвлан № 1 харц;
  • «Хамышки» эвлан дуьхьалъоттарг;
  • «Хамышки» эвлан № 1—4 каш.

Истори

Хамишк эвлан хӀоттийна хан билггал хаьац. Историн хенахь цигахь масех тайпан векалш (Хамышкхоевы/Хамичхоевы, Батаевы, Патиевы, Дидиговы, Ториевы, Чилиевы а, кхиберш а) бехна[10][3]; уьш гаркхой гӀалгӀайн тайпан патронимаш бу[11].

Эвлан лаьтта тӀехь классически гӀалгӀайн гӀаланаш а, гӀалгӀайн архитектурин(оьр.) кхидолу хӀолламаш а долу тӀулгера гӀишлош ларйелла. XX бӀешеран йуьхьера дӀа царна хен-хенахь талламаш бина Л. П. Семёновс, И. П. Щеблыкинс, Н. Ф. Уствольскаяс, Д. Ю. Чахкиевс[10]. «Хамишк» архитектурин комплексана чуйогӀу: 2 тӀеман гӀала, 7 вахаран гӀала, 3 кошан комплекс (кхечу хаамийн тӀехь — 4[9]), иштта тайп-тайпана харцаш а, тӀетохарш а. ТӀеман гӀаланаш кхаа башха, амма вовшашца чӀогӀа йоьзна йолчу гӀаланийн комплексан чохь ю[7].

Хаамехь, Хамишкахь йолчу тӀеман гӀаланех цхьаъ иза йийтачу элан кхелхаран бахьанехь чекхйаьккхина йац. ГӀала йина гӀалгӀайн фольклорехь вевзаш волчу гӀишлошйархо Хоаной Хингас. Эвла тӀаьхье-тӀаьхье герз дечу Темарх Патиевн белханца йовзаш хилла; цо тайп-тайпана урсийн герз а, дакъалахь куьйгал дӀатоха йиш йолу (маьӀарца лата) герз а дина[10].

Бахархойн дукхалла

Бахархойн дукхалла
1926[12]2010[13]
11↘0
2,5
5
7,5
10
12,5
15
1926
2010

Билгалдахарш

Комментареш

  1. ↑ Иза гӀалгӀайн а, оьрсийн а меттан ойкониман азаларна а, орфографина а цхьа дешан кеп(оьр.) цахиларца доьзна ду. Тайп-тайпан заманийн талламхоша гӀалгӀайн цхьадолу топонимаш йа этнонимаш оьрсийн матте ша-шен кепара транслитераци(оьр.) йина, хӀунда аьлча хьалха гӀалгӀайн-оьрсийн практикин транскрипцин цхьанатайпана бакъонаш арахецна йацара. ГӀалгӀайн топонимийн а, этнонимийн а орфографехь иштта башхаллаш XXI бӀешеран йуьхьалц нисло.
  2. ↑ ГӀалгӀайчоьнан культурин тӀаьхьале ларйаран Урхаллин 2016 шеран 23 декабрера № 17 омранца, № 2287–2329 лоьмаршца, белхан махка юкъайаьккхина[9].

Хьосташ

  1. ↑ http://std.gmcrosstata.ru/webapi/opendatabase?id=VPN2002_2010L
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Проект «Открытый Кавказ». Карта Горной Ингушетии(бил-боцу.). openkavkaz.com (2014). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 сентябрь.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Агиров, 2025, с. 108.
  4. ↑ Статья 5. Часовые зоны \ КонсультантПлюс. www.consultant.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 20 декабрь.
  5. ↑ 5,0 5,1 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ. «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»(бил-боцу.) (закон. акт). Docs.cntd.ru. Электронный фонд нормативно-технической и нормативно-правовой информации Консорциума «Кодекс» (2009). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 сентябрь. Архивйина 2025 шеран 2 майхь
  6. ↑ 6,0 6,1 Ономастикон Ингушетии, 2021, с. 44.
  7. ↑ 7,0 7,1 Чахкиев, 2003, с. 44.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 Топоним. слов. Сулейманова, 1978, с. 27.
  9. ↑ 9,0 9,1 Перечень выявленных объектов культурного наследия Республики Ингушетия горной и предгорной зон(бил-боцу.). pravitelstvori.ru. Правительство Республики Ингушетия (2021 шеран 25 ноябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 сентябрь. Архивйина 2025 шеран 23 июнехь
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 Чахкиев, 2003, с. 45.
  11. ↑ Дахкильгов, 1991.
  12. ↑ http://vivaldi.dspl.ru/bx0001137/details.
  13. ↑ http://std.gmcrosstata.ru/webapi/opendatabase?id=VPN2002_2010L.

Литература

  • Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 3-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2025. — 448 с. : илл. + 1 отд. л. цв. карт. — 1500 экз. — ISBN 978-5-00270-205-3.
  • Броневский С. М. Кисты (глава третья) // Новейшие географические и исторические известия о Кавказе (часть вторая) = Новѣйшія географическія и историческія извѣстія о Кавказѣ : моногр. — М. : В тип. С. Селивановского, 1823. — С. 151—186.
  • Волкова Н. Г. Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа : монгр. / Ответ. ред. Л. И. Лавров. — АН СССР. Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. — М. : Наука (ГРВЛ), 1973. — 206 [2] с. — 1600 экз.
  • Гюльденштедт И. А. Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг : [нем.] = Reisen durch Russland und im Caucasischen Gebürge / von P. S. Pallas : полев. исслед / Пер. Т. К. Шафроновской, ред. и коммент. Ю. Ю. Карпов. — РАН. Музей антропологии и этнографии имени Петра Великого (Кунсткамера). — СПб. : «Петербургское востоковедение», 2002. — 512 [или 507?] с. — [1-е изд. на русск. яз. всех материалов И. А. Гюльденштедта последней трети XVIII в.]. — 1000 экз. — ISBN 5-85803-213-3.
  • Терская область. Список населённых мест по сведениям 1874 года = Терская область Списокъ населенныхъ мѣстъ по свѣдѣнІям 1874 года // Списки населённых мест Кавказского края = Списки населенныхъ местъ Кавказскаго края / Кавказский статистический комитет при Главном управлении наместника Кавказского; сост. Н. Зейдлиц, глав. ред.. — печатано съ соизволенiя Его Императорскаго Высочества Наместника Кавказскаго. — Тифлисъ : Типография Главного управлении наместника Кавказского, 1878. — Вып. I. — 81 с.
  • Дахкильгов Ш. Э-Х. Происхождение ингушских фамилий : полев. исслед / Ред. А. А. Зязиков. — Грозный : «Книга», 1991. — 108 с.
  • II часть : Горная Ингушетия (юго-западная часть), Горная Чечня (центральная и юго-восточная части) : топоним. слов. // Топонимия Чечено-Ингушетии : в IV частях (1976—1985 гг.) / Сост.. — Гр. : ЧИ кн-во, 1978. — 289 с. — 5000 экз.
  • Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Назрань, Минеральный Воды: «Кавказская здравница», 2003. — Т. I. — 156 с. — 2000 экз.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.