Чулацаман тӀегӀо

БуритӀе

43°01′00″ къ. ш. 44°41′00″ м. д.HGЯO
Мегавики чуьра гӀирс
ГӀала
БуритӀе

оьрс. Владикавказ,
хӀир. Дзæуджыхъæу,

гӀалгӀ. Буро
Сурт
ХӀост
ХӀост
43°01′00″ къ. ш. 44°41′00″ м. д.HGЯO
Пачхьалкх Росси
Регион Къилбаседа ХӀирийчоь
ГӀалан гуо БуритӀе гӀала
ГӀалан гуон корта Хадарцев Маьхьарбек Хазбиевич
Истори а, географи а
Йиллина 1784 шарахь
Майда 291,61 км²
Центран локхалла 620 м
Климатан тайпа барамера тӀуьна (Dfb)
Сахьтан аса UTC+3
Бахархой
Бахархой
Бахархойн дукхалла
1784[1]1850[1]1859[1]1866[1]1870[1]1878[1]1888[1]
2036↗3653↗6642↗8000↗10 000↗15 000↗36 961
1892[1]1894[1]1895[1]1897[2]1899[1]1900[1]1901[1]
↗45 614↗46 846↘46 531↘44 000↗48 109↗49 224↗50 403
1903[1]1904[1]1906[1]1908[1]1909[1]1910[1]1913[3]
↗55 429↗58 158↗59 973↗65 808↗71 105↗74 002↗78 400
1914[1]1915[1]1920[1]1923[3]1926[2]1931[4]1933[5]
↗79 343↘76 983↘61 000↗68 300↗78 000↗89 840↗113 200
1935[1]1936[1]1937[1]1939[6]1956[7]1959[8]1961[1]
↗123 264↗130 000↘120 080↗130 755↗159 000↗164 420↗182 500
1962[3]1965[1]1966[1]1967[9]1968[1]1969[1]1970[10]
↗183 000↗208 000↗212 000↗220 800↗225 100↘225 000↗236 200
1971[1]1972[1]1973[3]1974[1]1975[11]1976[12]1977[1]
↗243 000↗252 000↗258 000↗265 000↗267 000→267 000↗280 900
1978[1]1979[13]1981[1]1982[14]1983[1]1984[1]1985[15]
↗286 000↘278 930↗287 400↗292 000↗296 000↗300 000↘290 000
1986[12]1987[16]1989[17]1990[18]1991[12]1992[12]1993[12]
↗292 000↗313 000↘300 198↗302 000↗306 000↗325 000↘307 000
1994[12]1995[15]1996[15]1997[19]1998[15]1999[20]2000[21]
↗311 000↘310 000↗312 000↗314 000↘310 000↗310 600↘310 100
2001[15]2002[22]2003[3]2004[23]2005[24]2006[25]2007[26]
↗310 600↗315 608↘315 600↘315 000↘314 500↘314 100↘313 800
2008[27]2009[28]2010[29]2011[30]2012[31]2013[32]2014[33]
↘312 800↘312 427↘311 693↘311 563↘310 070↘308 285↘307 310
2015[34]2016[35]2017[36]2018[37]2019[38]2020[39]
↗308 190↘307 478↘306 978↘306 258↘304 897↘303 597
 стаг (
Бахархойн дукхалла
1784[1]1850[1]1859[1]1866[1]1870[1]1878[1]1888[1]
2036↗3653↗6642↗8000↗10 000↗15 000↗36 961
1892[1]1894[1]1895[1]1897[2]1899[1]1900[1]1901[1]
↗45 614↗46 846↘46 531↘44 000↗48 109↗49 224↗50 403
1903[1]1904[1]1906[1]1908[1]1909[1]1910[1]1913[3]
↗55 429↗58 158↗59 973↗65 808↗71 105↗74 002↗78 400
1914[1]1915[1]1920[1]1923[3]1926[2]1931[4]1933[5]
↗79 343↘76 983↘61 000↗68 300↗78 000↗89 840↗113 200
1935[1]1936[1]1937[1]1939[6]1956[7]1959[8]1961[1]
↗123 264↗130 000↘120 080↗130 755↗159 000↗164 420↗182 500
1962[3]1965[1]1966[1]1967[40]1968[1]1969[1]1970[10]
↗183 000↗208 000↗212 000↗220 800↗225 100↘225 000↗236 200
1971[1]1972[1]1973[3]1974[1]1975[11]1976[12]1977[1]
↗243 000↗252 000↗258 000↗265 000↗267 000→267 000↗280 900
1978[1]1979[13]1981[1]1982[14]1983[1]1984[1]1985[15]
↗286 000↘278 930↗287 400↗292 000↗296 000↗300 000↘290 000
1986[12]1987[16]1989[17]1990[18]1991[12]1992[12]1993[12]
↗292 000↗313 000↘300 198↗302 000↗306 000↗325 000↘307 000
1994[12]1995[15]1996[15]1997[19]1998[15]1999[20]2000[21]
↗311 000↘310 000↗312 000↗314 000↘310 000↗310 600↘310 100
2001[15]2002[22]2003[3]2004[23]2005[24]2006[25]2007[26]
↗310 600↗315 608↘315 600↘315 000↘314 500↘314 100↘313 800
2008[27]2009[28]2010[29]2011[30]2012[31]2013[32]2014[33]
↘312 800↘312 427↘311 693↘311 563↘310 070↘308 285↘307 310
2015[34]2016[35]2017[36]2018[37]2019[38]2020[39]
↗308 190↘307 478↘306 978↘306 258↘304 897↘303 597
)
Луьсталла 1050 стаг/км²
Агломераци 330 076[41]
Къаьмнийн хӀоттам хӀирий, оьрсий, эрмалой, гуьржий, гӀалгӀай, азербайджанаш, украинаш, желтой
Динан хӀоттам православи, бусалба-суннийш, ААЦ, католикаш, протестанташ
Бахархойн цӀерш Бурохой, бурохо
Идентификаторан терахьаш
Телефонан код +7 8672
Поштан индексаш 362ХХХ
Автомобилан код 15
ОКАТО 90401000001

vladikavkaz.osetia.ru
Картин тӀехь
БуритӀе картин тӀехь
БуритӀе

Бури́тӀе[42][43][44][45] (гӀалгӀ. Буро, хӀир. Дзæуджыхъæу  — Дзауган йурт) — Российн къилбехьара, Къилбаседа Кавказан юккъерачу декъера гӀала. Республика Къилбаседа ХӀирийчоь — Аланин коьрта гӀала[46][47]. Кхуллу муниципалан кхоллам гӀалин гуо БуритӀе гӀала. 2007 шарахь БуритӀе гӀалан йелла сийлахь цӀе ТӀемлойн хастаман гӀала.

ЦӀе

Оьрсийн цӀе «Владикавказ» маьӀна долуш йу «Кавказан доладе» аьлла, гӀопан цӀе йелла П. С. Потёмкина. «Лаьмнашка чудовлучехь омар делла аса сайна гиначу меттигехь гӀап йогӀа аьлла, цӀе Владикавказ а йолуш» — гӀап йогӀарх хаам бо шен рапортехь инарла-поручика П. С. Потёмкина 1784 шеран 25 апрелехь.

Император-аьзни Екатерина II-гӀачун 1784 шеран омарца: «Лаьмнийн кӀажошкахь омар до аса гӀала кхолла, суна гина билгалайаьккхинчу меттигехь, цӀе Владикавказ йолуш».

1920 шо кхаччалц гӀала йукъайодара Теркан областан.

1928 шеран 13 октябрехь Къилбаседа-Кавказан мехккоман ВКП(б) бюрос, цуьнан секретаран А. А. Андреевн докладаца сацам бира Владикавказ гӀалех лаьцна.

БуритӀе гӀалин советан даздаран цхьаьнатоьхна Пленуман 1931 шеран 2 сентябран № 7 йолчу протоколца, ССРС ЦКХК сацаман бух тӀе а таьӀна Владикавказан цӀе хийцира Орджоникидзе гӀала аьлла.

ССРС Лакхарчу Советан Президиуман 1944 шеран 28 февралан № 795 йолчу омарца Орджоникидзе гӀалин цӀе хийцира Дзауджикау гӀала аьлла.

ССРС Лакхарчу Советан Президиуман 1954 шеран 24 февралан (лоьмар йац) омарца Къилбаседа-ХӀирийн АССР гӀалан Дзауджикаун цӀе йуха а хийцина Орджоникидзе аьлла.

Къилбаседа-ХӀирийн АССР Лакхарчу Советан 1990 шеран 20 июлан № 185 йолчу сацамца Орджоникидзе гӀалин цӀе хийцина Владикавказ[48] гӀала аьлла.

Физикин-географин амал

Географин хьал

ГӀала лаьтта Къилбаседа Кавказехь, Теркан шинне а бердашца, Теркан чӀажан 30 км генахь. БуритӀера болало ТӀеман-Гуьржийн некъ.

Климат

Климатан хьолаш: лаьмнашна гергахь хиларна кӀадйина барамера климатан аса. Ӏа кӀеда, аьхке йеха, амма йекъа, дукхах дерг тӀех йовха а йоцуш. Январан йуккъера температуран барам: −1,9 °C. Июлан йуккъера температуран барам: +20,7 °C. БуритӀехь 2010 шеран 5 декабрехь хилла Россехь уггаре Ӏаьнан довха де, хӀаваъ дохделла +27,1 °C.

БуритӀе климат
Гайтам Янв. Фев. Март Апр. Май Июнь Июль Авг. Сен. Окт. Нояб. Дек. Шо
Юьззина максимум, °C 20,2 23,0 30,3 34,0 35,0 38,0 37,5 39,2 38,2 33,5 28,7 27,1 39,2
Юьззина минимум, °C −27,2 −27,8 −22,5 −10,2 −2,8 2,2 6,4 6,0 0,0 −10 −23,1 −25 −27,8
Хьост: «Пошоа и Климат»
БуритӀе 2001—2011 шш. муьрехь климат
Гайтам Янв. Фев. Март Апр. Май Июнь Июль Авг. Сен. Окт. Нояб. Дек.
Хьост: www.weatheronline.co.uk

Сахьтан аса

Лелочу хенаца а, географин дохаллийца а[49] йуккъера маьлхан делкъе БуритӀехь хуьлу 12:01.

Гуонахьара Ӏалам бехдар

«Электроцинкера»[50] а, кхечу заводашкара а белхаш бо билггала экологин баланаш. Саьнгалмусталлин цехера баланаш атмосфере аракхуьйсийта саьнгалах а, саьнгалан а газаш. Алсама аракхийсарш хилла 2003 ш[51][52][53]. Доккха масала хилла 2009 шеран 5 октябрехь хилла аракхоссар. Аракхоссаран бахьна дукхахдерг — адаман фактор ю, тойинчул тӀаьхьа болх дӀаболош персонало бертахь болх ца бар, хьаькамийн агӀора белхан тӀехь куьйгалла ца хилар, тояран белхаш дика бина ца хилар. Саьнгалан диоксидца хӀиттийна нормативаш, экологийн хаамашца, сов бевлира пхоьазза гергга, саьнгалан триоксидца — 196,6-за[54]. ГӀалахь хилира массийн резабацарш[55]. Къилбаседа-ХӀирийн парламентареш кийча бара и бала РФ Пачхьалкхан Думе дийцаршка даккха[56]. 2018 шеран октябрехь Электроцинкехь йоккха цӀе елира[57], егира электролитан цех, цӀе йогуш хӀаваэ девлира саьнгал, мышьяк, саьнгалан мусталлин Ӏаьнарш, кхин дӀевше газаш. ГӀалан бахархой арабевлира юккъерачу майдане дукха сиха завод дӀакъовла аьлла, цул тӀаьхьа митинге баьхкинчарна дуьхьала веира РКЪХӀ-Аланин корта, дош делира завод дӀакъовларан хьокъехь кхаж таса, республикин парламенто, цхьаъ санна массара а, кхаж тесира завод дӀакъовларан хьокъехь.

Истори

ГӀала кхоьллира, Теркан чӀаж чувоьдучехь, 1784 шарахь, оьрсийн гӀап санна. Иза доьзна дара Российн а, Гуьржийчоьнна а йукъара Георгийн трактат кӀела куьг йаздарца, цул тӀаьхьа ТӀеман-гуьржийн некъ бан болабарца. ГӀап йиллира Теркан аьтту берд тӀаьхь, хӀирийн йуьртан Дзауган гергахь.

Билгалдахарш

  1. ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 1,17 1,18 1,19 1,20 1,21 1,22 1,23 1,24 1,25 1,26 1,27 1,28 1,29 1,30 1,31 1,32 1,33 1,34 1,35 1,36 1,37 1,38 1,39 1,40 1,41 1,42 1,43 1,44 1,45 1,46 1,47 1,48 1,49 1,50 1,51 1,52 1,53 1,54 1,55 1,56 1,57 1,58 1,59 1,60 1,61 1,62 1,63 1,64 1,65 1,66 1,67 1,68 1,69 1,70 1,71 1,72 1,73 1,74 1,75 Население Северной Осетии. ТӀекхочу дата: 2016 шеран 10 апрель. Архивйина 2016 шеран 10 апрелехь
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Города с численностью населения 100 тысяч и более человек. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 17 август. Архивйина 2013 шеран 10 ноябрехь
  3. ↑ 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 Кеп:Население/1897DZ
  4. ↑ 4,0 4,1 Административно-территориальное деление Союза ССР : [Районы и города СССР на 1931 год]. — Москва: Власть советов, 1931. — XXX, 311 с.
  5. ↑ 5,0 5,1 Административно-территориальное деление Союза ССР. На 15 июля 1934 года.
  6. ↑ 6,0 6,1 Всесоюзная перепись населения 1939 года. Численность городского населения СССР по городским поселениям и внутригородским районам. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 30 ноябрь. Архивйина 2013 шеран 24 декабрехь
  7. ↑ 7,0 7,1 Народное хозяйство СССР в 1956 г. (Статистический сборник). Государственное статистическое издательство. Москва. 1956. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 26 октябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2014 шеран 16 июлехь
  8. ↑ 8,0 8,1 Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 25 сентябрь. Архивйина 2013 шеран 28 майхь
  9. ↑ Северная Осетия за годы советской власти (Статистический сборник). Северо-Осетинское книжное издательство. 1967. Страница 9
  10. ↑ 10,0 10,1 Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 25 сентябрь. Архивйина 2013 шеран 29 сентябрехь
  11. ↑ 11,0 11,1 Российский статистический ежегодник, 1998 год
  12. ↑ 12,00 12,01 12,02 12,03 12,04 12,05 12,06 12,07 12,08 12,09 12,10 12,11 Кеп:Население/1994B
  13. ↑ 13,0 13,1 Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 25 сентябрь. Архивйина 2021 шеран 7 ноябрехь
  14. ↑ 14,0 14,1 Народное хозяйство СССР 1922-1982 (Юбилейный статистический ежегодник)
  15. ↑ 15,00 15,01 15,02 15,03 15,04 15,05 15,06 15,07 15,08 15,09 Российский статистический ежегодник. Госкомстат, Москва, 2001. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 12 май. Кху чуьра архивйина оригиналан 2014 шеран 16 ноябрехь
  16. ↑ 16,0 16,1 Народное хозяйство СССР за 70 лет. Юбилейный статистический ежегодник. Финансы и статистика, Москва, 1987 год. ТӀекхочу дата: 2017 шеран 25 июль. Архивйина 2016 шеран 28 июнехь
  17. ↑ 17,0 17,1 Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Архивйина 2011 шеран 26 сентябрехь
  18. ↑ 18,0 18,1 Кеп:Население/2002AB
  19. ↑ 19,0 19,1 Кеп:Население/1997B
  20. ↑ 20,0 20,1 Кеп:Население/1999E
  21. ↑ 21,0 21,1 Кеп:Население/2000N
  22. ↑ 22,0 22,1 Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архивйина 2012 шеран 3 февралехь
  23. ↑ 23,0 23,1 Кеп:Население/2004H
  24. ↑ 24,0 24,1 Кеп:Население/2005M
  25. ↑ 25,0 25,1 Кеп:Население/2006Q
  26. ↑ 26,0 26,1 Кеп:Население/2007AC
  27. ↑ 27,0 27,1 Российский статистический ежегодник, 2008 год. ТӀекхочу дата: 2016 шеран 12 май. Архивйина 2016 шеран 12 майхь
  28. ↑ 28,0 28,1 Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 2 январь. Архивйина 2014 шеран 2 январехь
  29. ↑ 29,0 29,1 Перепись населения 2010. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений. Федеральная служба государственной статистики. ТӀекхочу дата: 2013. Архивйина 2013 шеран 6 сентябрехь
  30. ↑ 30,0 30,1 Кеп:Население/2015DD
  31. ↑ 31,0 31,1 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 31 май. Архивйина 2014 шеран 31 майхь
  32. ↑ 32,0 32,1 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). ТӀекхочу дата: 2013 шеран 16 ноябрь. Архивйина 2013 шеран 16 ноябрехь
  33. ↑ 33,0 33,1 Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 2 август. Архивйина 2014 шеран 2 августехь
  34. ↑ 34,0 34,1 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 6 август. Архивйина 2015 шеран 6 августехь
  35. ↑ 35,0 35,1 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года
  36. ↑ 36,0 36,1 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (2017 шеран 31 июль). ТӀекхочу дата: 2017 шеран 31 июль. Архивйина 2017 шеран 31 июлехь
  37. ↑ 37,0 37,1 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 25 июль. Архивйина 2018 шеран 26 июлехь
  38. ↑ 38,0 38,1 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 31 июль. Архивйина 2021 шеран 2 майхь
  39. ↑ 39,0 39,1 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 17 октябрь. Архивйина 2020 шеран 17 октябрехь
  40. ↑ Северная Осетия за годы советской власти (Статистический сборник). Северо-Осетинское книжное издательство. 1967. Страница 9
  41. ↑ Предварительные итоги Всероссийской переписи населения 2010 года. Численность населения районов и городских населённых пунктов субъектов Российской Федерации. Росстат. ТӀекхочу дата: 2011 шеран 26 июнь. Архивйина 2011 шеран 21 августехь
  42. ↑ А.Г.Мациев НОХЧИЙН-ОЬРСИЙН СЛОВАРЬ - C. 548
  43. ↑ Дарц Абузар Айдамиров
  44. ↑ Арсанукаев Iабдулла, Эжаев Умалт. Нохчийн литература : 10 классана хрестомати(нох.). — Абат. — Грозный, 2008. — 15 500 экз. — ISBN 5-98108-002-7. (Архивйина 2022 шеран 4 декабрехь).
  45. ↑ В. А. ДЫХАЕВ, А. Х. ШАЙХИЕВ НОХЧИЙН ЛИТЕРАТУРА 10-чу классана учебник Магийна Нохчийн Республикин Дешаран а, Iилманан а министерствос Грозный Издательство «Арфа-Пресс» 2009 Архивйина 2017-02-15 — Wayback Machine
  46. ↑ Официальное название на осетинском языке Дзæуджыхъæу
  47. ↑ Владикавказ — столица Республики Северная Осетия — Алания
  48. ↑ Историческая справка: История фондообразования Управления записи актов гражданского состояния Республики Северная Осетия — Алания
  49. ↑ Время во Владикавказе, Республика Северная Осетия - Алания, Россия. Сколько сейчас времени во Владикавказе. dateandtime.info. ТӀекхочу дата: 2017 шеран 19 октябрь.
  50. ↑ ОАО «Электроцинк» Архивйина 2019-10-15 — Wayback Machine
  51. ↑ Электроцинк отравляет Осетию (часть 1/3). Феликс Цоков. ТӀекхочу дата: 18 декабря 2009.
  52. ↑ Электроцинк отравляет Осетию (часть 2/3). Феликс Цоков. ТӀекхочу дата: 18 декабря 2009.
  53. ↑ Электроцинк отравляет Осетию (часть 3/3). Феликс Цоков. ТӀекхочу дата: 18 декабря 2009.
  54. ↑ Ossetia.ru: «Электроцинк» оштрафован на 70 тыс. руб. за выбросы… Архивйина 2009 шеран 28 октябрехь
  55. ↑ Newsru.com: Жители Владикавказа устроили стихийную акцию против удушающих выбросов с завода «Электроцинк» Архивйина 2019-10-11 — Wayback Machine
  56. ↑ Депутат Госдумы Арсен Фадзаев пригрозил «Электроцинку» вынести проблему вредных выбросов на уровень Госдумы
  57. ↑ Пожар на Электроцинке Архивйина 2019-10-11 — Wayback Machine