Ачалой — нохчийн тайпа ду, цуьнан векалш чӀебарлойн тукхумна йукъа богӀу. Историн эвла — Ачол. Иштта Ачало тайпанан тӀеман бӀов йу, иза Шуьйтан кӀоштахь йу[1].
Нохчийн мохкбовзархочо, историко, поэта А. С. Сулеймановс хӀокху эвланашкахь билгалбаьхна тайпанан векалш: ГӀойтӀа, Сиржа-Эвла[2], Шела[3]. Сиржа-Эвлаахь тайпанан «Ачалойн йукъ» олуш куп йу[2].
Нохчийн историкана, историн Ӏилманийн кандидатана С. А. Натаевна хетарехь, «Ачалой» тайпанан цӀе «пхьераш, дечиг пхьераш» аьлла гочйан мегар ду — нохчийн «ачал» (чӀогӀа дечиг долу дитт) бохучу дешера.
Ачало тӀеман бӀов
Ачало тӀеман бӀов (нохч. Ачал) лаьтташ йу хӀордан сизал 1524 м лакхахь, Ачалой-ахк а, Кулой-ахк а эркаш цхьаьнакхетачу меттехь, Шуьйта эвлана 35 км малхбалехьа. БӀов пхи гӀат йолуш хилла цоколан гӀаттаца цхьаьна[4]. XIV—XVI бӀешерашкара йу иза, регионалан маьӀна долу культурин тӀаьхьенан объект а йу (Нохчийн Республикин Правительствон 2013 шеран 3 сентябрера № 231 болу сацам)[5].
Мотт
Ачалой тайпа наха нохчийн меттан чӀебарлойн диалектехь къамел деш до. Меттан Ӏилманчина А. Г. Мациевна хетарехь, чӀебарлойн диалекто «нохчийн меттан уггаре шира кепаш Ӏалашйина». Ша-башха аьлча, диалектан йац литературин нохчийн меттан амалехь йолу умлаут(оьр.)нохч.[6].
Билгалдахарш
- ↑ Сулейманов, 2006, с. 474.
- ↑ 2,0 2,1 Сулейманов, 2006, с. 507.
- ↑ Сулейманов, 2006, с. 509.
- ↑ В ЧР реставрируют башню времён Средневековья (бил-боцу.). ИА «Чеченинфо». ТӀекхочу дата: 2026 шеран 25 август.
- ↑ Башня боевая (Ачалойская), XIV–XVI вв. (бил-боцу.) exponat-online.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 25 август.
- ↑ Навразова Х. Б., Овхадов М. Р. (2014). «Чеберлойский диалект чеченского языка в свете исследования нахско-германских лексических параллелей». Современные проблемы науки и образования. Теллина 2026-08-25.
Литература
 Нехан къаьмнаш а, этнотобанаш ( йаззам, исписка) |
|---|
| ТӀеман-политикин берташ а, этноюкъараллаш кхоллаялар, царна юкъахь тайпанаш, гаранаш, некъе.
|
| Аренаш а, ламанан кӀажош а
|
XVIII—XIX бӀешерел
тӀехьа дац
|
ГӀ
|
галай (гӀалгӀай • орстхой • цорой) • несарой (гӀалгӀай • орстхой • ваьппий)
|
| ГӀН
|
орстхой (балой • белхарой (булгучхой • коригхой • фергхой) • гӀандалой • мужахой (виелххой) • оргхой)
|
| ГӀ
|
аргӀаной (беркой) • гӀачалкъой (аьккхий/Ӏовхой • нохчмахкахой) • гихтхой (нохчмахкахой) • саьрхой • шелахой/нохчий (нохчмахкахой)
|
XVI—XVII бӀешерел
тӀаьхьа дац
|
Н
|
аьккхий/Ӏовхой (Ӏаккой • балой • барчхой • ваьппий (фаьппий) • гӀалгӀай • жевой (жей) • кевой • кешенхой (боной • зӀогой • овршой • чхьарой) • кхархой • ноккхой • нохчмахкахой • пхьарчхой (чонтой • шебарлой (чӀебарлой)) • салой • чӀаьнтий (чӀаьнтий) • шарой • шинрой) • мелардой • мичикхой/мичкиш (нохчмахкахой) • таркхой
|
| Лаьмнаш
|
XVI—XVII бӀешерел
тӀехьа дац
|
ГӀ
|
гӀалгӀай (барахой • баркинхой • барханой • коастой • леймой • таргимой • тумхой • хамхой • эгикалой) • жӀайрахьой (АхриевгӀар • БоровгӀар • ЛьяновгӀар • ХьаматхановгӀар • ЦуровгӀар) • цорой (цорой) • чулхой
|
| ГӀН
|
балой (аьккхий • галай • гӀулой • мержой • хьавхарой • цӀечой (анастой • боккой • гӀарчой) • ялхорой) • мӀайстой • маьлхий/митхой (Ӏамхой • бӀаьстий • бенастхой • жӀархой • икалчхой • камалхой • кӀеганхой • кхоратхой • меший • саканхой • тертхой • чархой • эрхой • юганхой) • фяппий/мецхалой (корахой)
|
| Н
|
аргӀаной • аьрсалой • гухой • дӀай • дишний • зумсой • зурзакъой • жей • кей • мулкъой (басахой • бенгаpой • бoвархой • гӀезир-кхеллой • жaйнхой • кейштрой • коттой • медархой • хьуркой) • нашхой (моцӀархой • тестархой • хьайбахой • хьижахкой • хилхой) • нохчмахкахой/ичкерихой (айткхаллой (акхшой • гезахой • марзихой • тунжанхой) • Ӏалларой • белгӀатой • беной • билтой • гендаргной • гилной • гӀордалой • гуной • дишний • зандакъой • ихирхой • ишхой • курчалой • сесаной • харачой • чунгарой • цӀонтарой • чартой • чермой • ширдий • шуоной • эгӀашбатой • элистанжхой • энакхалой • энганой • аьрсаной • ялхой (бийтарой)) • пешхой • садой • саной • тӀерлой (бӀовлой) • туркой • хьачарой • хилдехьарой • хӀимой • чӀаьнтий • чӀебарлой (ачалой • басахой • багачарой • бунихой • гӀумхой • ихӀарой • къоьзаной • кулой • макажой • нижалой • орсой • ригахой • сандухой • тӀундукъой • хӀиндой • цӀикарой • чубаьхкинарой (хилхой) • хьаркъарой • хьахецагеной • хой) • чӀинхой • шарой (буттий • жогIалдой • кӀенхой • кирий • кӀесалой • хьакмадой • хихой • хуландой • цӀесий • чейрой • шикъарой (икъарой)) • шотой (варандой • вашандарой • гӀаттой • келой • маьршалой • лаьшкарой • нуохой • нохч-келой • саьттой • саьрбалой • пхьамтой (балой) • тумсой • хьаккой (балой) • хьалгӀий)
|
| Идентификаци йина йоцу
|
Кавстой/Ковстой (коастой?) • кушкаш • меркхой • хӀиндахой (хӀиндой?)
|
……… — шеш долу къаьмнаш а, этноюкъараллаш а; ГӀ, ГӀН, Н — таханлера гӀалгӀаша а, нохчаша а этногенезехь дакъалацарца этноюкъараллаш йекъайалар;
(…) — юкъахь я этногенезехь. хххххх — этноюкъаралла гайтина юха а, кхин этнокхолламан этногенезехь дакъалоцудела гайтинчу историн муьрехь.
|
|
|
Росси: хаамаш бац
Нохчийчоь: хаамаш бац