ГIала

ГIала, Шахьар — бахархойн барамца, бахархойн мукъа ца хиларийн, географин, экономикин, историн, оьздангаллин маьIна долу амалца йогIу статус лоруш нах беха меттиг, ^[1]. Нах беха меттиг гIала лоруш низам, массо а пачхьалкхехь хIоттайо законашца^[1]. Уггаре алсама нах беха меттигах гIала йийриг: лору дукха хьолехь 1-2 эзар стаг, амма цхьацца меттигашкахь хила тарло 100 стаг а 50 эзар стаг а^[1].

Истори агIора термин схьадолу меттиган гуонаха дуьхьалонан керт — вал йа пенаш хиларх. Шира Русехь гIала олура муьлххачу йоккхачу нах беха меттигах, гуонаха гуо бинчу. ГIаланаш, говзалла а, пхьола а кхиаран йукъ йара.

Йоккха хуьлуш, гIало йо гIалин агломерацеш. ЧIогIа ладаме роль мехкашна а, континенташна а лелайо коьрта гIаланаш, кхин а гIаланаш-миллионникаша йа агломерацеш-миллионераш^[en] (бахархой 1 миллионал сов болчу), царна йукъахь мегалополисаш а, глобалан гIаланаш а йу. ГIаланашкахь беха ах сов Дуьненан бахархой^[2].

ГIала нийса хIоттар Iамадо леррина дисциплина — гIалайар, цуо Iамадо гIалин хIоттаман законаш а, бакъонаш а. ГIалайар йукъадаьлла архитектурин чуьра, амма хан мел йели гIаланаш хилла йаккхий, церан планаш хIитто оьшура кхин тIе хаарш — гигиенех, экономикех, экологех, транспортах, кхин а дуккха хIумнех лаьцна^[3].

Истори

Ламастехь нах беха меттигийн истори йолало йозанийн хьостехь дуьххьала хьахийначу хенахь дуьйна. Ша йолчу муьрехь гӀало масийттаза хийца таро йара статус а, цӀе а. Йевза,археологаша дӀайиллина, шортта йуккъера бӀешерийн гӀаланаш. Церан махкахь йоьгӀна керла гӀаланаш, ткъа цхьаццанна хадданза истори йу тахана а.

ГӀаланийн экологи

ГӀаланашкахь кхоллало башха микроклимат. ГӀалара хӀаваан температура даиман мелла а сов хуьлу йуккъера температурел гуонахьарчу меттигел. ГӀалин атмосфера йохло дагорг дагар, гӀишлоша йовхо йалар бахьнехь. ГӀаланашкахь хьалха деша ло, сенло ораматаш, сих-сиха дӀакхелха олхазаршна, дукхах дерг Ӏа доккху кхечу мехкашкахь, «дицло» шайн инстинктах лаьцна, Ӏаьнна дуьсу гӀалахь.

Хьажа иштта

Билгалдахарш

↑ ^1,0 ^1,1 ^1,2 Город / А. Г. Махрова, В. И. Фадеев, А. А. Вигасин, Э. Д. Фролов, П. Ю. Уваров, А. П. Черных, А. С. Хорошев, Д. Я. Резун, И. Р. Соколовский, Н. В. Середа, Л. В. Кошман, Т. А. Луковцева // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
↑ Шестой оценочный доклад МГЭИК: изменение климата в 2022 году | UNEP — UN Environment Programme (бил-боцу.). ТӀекхочу дата: 2022 шеран 6 апрель. Архивйина 2022 шеран 6 апрелехь
↑ А. Гутнов, В. Глазычев. Мир архитектуры(оьр.). — Москва: Молодая гвардия, 1990. — 351 с. — 200 000 экз. — ISBN 5-235-00487-6.

Литература

Иванов Вяч. Вс. К семиотическому изучению культурной истории большого города // Иванов Вяч. Вс. Избранные труды по семиотике и истории культуры. Т. 4. — М., 2007, с. 165—179
Макс Вебер. Город
Chandler, T. 1987. Four Thousand Years of Urban Growth: An Historical Census. Lewiston, NY: Edwin Mellen Press.
Modelski, G. 2003. World Cities: −3000 to 2000. Washington: Faros2000.
А. Гутнов, В. Глазычев. Мир архитектуры(оьр.). — Москва: Молодая гвардия, 1990. — 351 с. — 200 000 экз. — ISBN 5-235-00487-6.Мир архитектуры. Лицо города
Хайдуков Д. С. Университетские города — обучение будущему // Мировой опыт и отечественные традиции управления человеческими ресурсами: Сб. материалов III Международной научно-практической конференции. МГУ / Под общ. ред. д. ф. н., проф. В. П. Пугачёва;. — М.: МАКС Пресс, 2012.

Хьажоргаш

[bre-1] 1,0 ^1,1 ^1,2 Город / А. Г. Махрова, В. И. Фадеев, А. А. Вигасин, Э. Д. Фролов, П. Ю. Уваров, А. П. Черных, А. С. Хорошев, Д. Я. Резун, И. Р. Соколовский, Н. В. Середа, Л. В. Кошман, Т. А. Луковцева // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.

[2] Шестой оценочный доклад МГЭИК: изменение климата в 2022 году | UNEP — UN Environment Programme (бил-боцу.). ТӀекхочу дата: 2022 шеран 6 апрель. Архивйина 2022 шеран 6 апрелехь

[Мир_архитектуры-3] А. Гутнов, В. Глазычев. Мир архитектуры(оьр.). — Москва: Молодая гвардия, 1990. — 351 с. — 200 000 экз. — ISBN 5-235-00487-6.

[1]

[2]

[3]

Административан-мехкан дакъош
Капительца билгала йоккху итт пачхьалкхел кӀезиг лелош йоцу термин.
Нохчийн терминаш	КӀошт Автономин кӀошт Автономин уезд Куп Коьрта гӀала Кантон ГӀала Посёлок Колони Коммуна Автономин йукъаралла Кондоминиум Графалла Совет Сельсовет Департамент Гуо Автономин гуо Административан гуо Коьрта гӀалин гуо ГӀалин гуо Империн гуо Федералан гуо Муниципалан гуо Область Автономин область Герцогалла Тхьамдалла Губерни Йукъаралла ГӀайренийн мехкаш Муниципалитет Лулахалла Префектура Супрефектура Олалла Протекторат Провинци Меттигера ша-шена урхаллин кӀошт Регенталла Регион Автономин регион Коьрта гӀалин регион Башха административан регион Республика Автономин республика Резерваци Штат Мохк Бозу мехкаш Союзан мехкаш ГӀалин агломераци Уезд Волость Эвла Йуьрт Поселкан совет
Нохчийн йоцу	Бейливик • Боро • Марз • Дзонгдэй • Дзонгхаг • Дунгхаг • Гевог • Квартер • Кирхдорф • Мухафаза • Наслег • Приход (Пароккия) • Сюзереналла • Улус • Тхромде • Чивог • Шир • Амт • Арондисман • Комарка • Фракци • Фрегези • Гмина • Жудец • Остан • Повет • Пфаррдорф • Туман • Шахрестан • Воеводалла • Вилайет • Аймак • Хошун • Кожуун • Сомон • Сумон
Ширъелла а, историн а	Дистрикт Бароналла Бург Губерни Диоцез Империн гӀала ГӀап Марка Повят БӀе Фема Виконталла Аренан кхеташо
Шира кхечу мехкийн	Ашхар (Наанг) Гавар Тун Дем Кирхдорф Ном Пфаррдорф Сатрапи Шахьар
Хьажа иштта: Административан дакъойн таблица мехкашкахула Политикин декъар Харжаман гуо

Российн адресан объектийн тайпанаш (Поштан адресан элементаш)
ТӀегӀа 1	Автономин гуо (АГ) Автономин область (Аобл.) ГӀала^3,4 (гӀ.) Мохк Область (обл.) Республика (Респ.)
ТӀегӀа 2	Эскаран дакъа (Э/Д) КӀошт (кӀ.) Латта^3,4,5 (лат.) Улус⁴ (у.)
ТӀегӀа 3	Волость⁴ ГӀалан муниципалан кхоллар (гӀ/мкх) Дачан посёлок⁴ (дп) Курортан посёлок⁴ (кп) ГӀалан тайпана посёлок⁴ (гӀтп) Поштан дакъа^4,5 (п/д) Белхалойн (заводан) посёлок⁴ (бп) Йуьртан администраци (йу/а) Йуьртан латта (йу/лат) Йуьртан гуо (йу/г) Йуьртан муниципалан кхоллар (йу/мкх) Йуьртан меттиг (ю/мет) Сельсовет (с/с)
ТӀегӀа 4	эвла⁵ Выселки / Выселок ⁵ (высел.) Городок⁵ Деревня⁵ (д.) ЦӀерпоштнекъан соцу (хьалхайолуьйту) пункт⁵ (цӀ/н_хьп) ЦӀерпоштнекъан будка⁵ (цӀ/н_будка) ЦӀерпоштнекъан казарма⁵ (цӀ/н_казарм.) ЦӀерпоштнекъан экъа⁵ (цӀ/н_экъа) ЦӀерпоштнекъан станци⁵ (цӀ/н_ст.) ЦӀерпоштнекъан пост⁵ (цӀ/н_пост) ЦӀерпоштнекъан разъезд⁵ (цӀ/н_рзд.) Заимка Казарма⁵ Меттиг⁵ (м.) МикрокӀошт⁵ (мкк.) Нах беха меттиг⁵ (нбм) ГӀайре⁵ Планировкан кӀошт⁵ (п/кӀ) Посёлок а, станци а / Станцера посёлок⁵ (ст/п) Йуьртан тайпана эвла⁵ (п.) Починок⁵ Промышленностан зона (промзона) Разъезд⁵ (рзд.) Йурт⁵ (йу.) Слобода⁵ (сл.) ГӀала (гӀ/гӀ) Станци⁵ (ст.) КӀотар⁵ (кӀ.)
ТӀегӀа 5	Аллей Аэродром Берд Бульвар (б-р) Вал Эскаран городок (Э/Г) Въезд Лам Керт Некъ (н.) Даьхний лело меттиг (длм) Заезд Квартал (кв-л) Километр (км) Кольцо Аса Бердйист (б/й) Парк Дехьаволийла Переулок (пер.) Экъа (э.) Майда (май.) майда (май.) Полустанок (полуст.) Проезд (пр.) Просек Просёлок Проспект (пр-кт) Проулок Беш Сквер ГӀишло (гӀиш.) Тракт Тупик (туп.) Урам (ур.) Дакъа (дакъа) Шоссе (ш.)
ТӀегӀа 6	цӀийнан, корпусан, гӀишлон, наггахь тӀе литераш (A),(Б)(В)(Д) тоьхна лоьмарш (№), наггахь квартиран № я абонентан яьшкан, офисан, телефонан/факсан № (№ (цӀ., кв., лит., гӀиш., хӀус., оф., тел/факс, лмр. абон. Эпсарийн декъан цӀа \ эскаран декъан лоьмар (ЭДЦӀ. № Э/Д.), поштан индексан № (пшт. инд. №)