Чулацаман тӀегӀо

Оки-Аки

Мегавики чуьра гӀирс
Оки-Аки
Арахецар
Сборникан хӀалхара агӀо . «Туьйранаш а, дийцарш а, гӀалгӀайн а, нохчийн а». 1983 шо, издательство «Наука».
Жанр Дийцар
Йазйина мотт Нохчийн мотт
Дуьххьара зорба тоьхна 1983
Арахецаралла Издательство «Наука»

«Оки-Аки» — нохчийн дийцар ду. Дуьххьара оьрсийн маттахь иза арахийцира 1983-чу шарахь Москохарчу «Наука» цӀе йолчу издательствехь, «Нохчийн а, гӀалгӀайн а, туьйранаш а, дийцарш а» цӀе йолчу гуламан декъехь. Сборник вовшахтоьхна а, оьрсийн матте гочъйинарг а ву гӀалгӀайн йаздархочо, гочдархочо Мальсагов Ахмет Орцхоевича. Сборник хастам бира советски филологаша Кавказан къаьмнийн къоман башхалла ларъйарехь дина гӀуллакх а, нохчийн-гӀалгӀайн фольклоран дуьххьарлера чулацаме болх[1][2][3].

2004 шарахь Оки-Акин дийцар йукъайаьккхина 12 томехь йолчу «Мифаш а, легендаш а, дуьненан къаьмнийн» цӀе йолчу антологина(оьр.)нохч. , иза арайаьлла Россин издательствоно «Книган дуьне». Фольклоран произведенешна йукъахь арайаьлла «Российн къаьмнаш» иссалгӀачу томехь. Оьрсийн матте гочдина филологин Ӏилманийн кандидато а, фольклористо а, литературоведчо А. О. Мальсаговс, 1983-чу шарахь арадаьллачу зорбанехь[3][4].

Истори

Мальсагов Ахмет Орцхоевич (1932—1993) — гӀараваьлла Ӏилманча а, филолог а, фольклорист а, гочдархо а, йаздархо а, литературин критик а, хьехархо а, Лев Толстойн цӀарахчу Нохч-ГӀалгӀайн университетан оьрсийн а, арахьара а литературин кафедран доцент. Мальсаговн белхашна йукъахь йу йукъарадешаран кхоалгӀачу, йиъалгӀачу, иссалгӀачу-итталгӀачу классашна гӀалгӀайн литературех йолу антологеш а, учебникаш а, берийн исбаьхьаллин литература а, гӀалгӀайн кицанийн сборник а, «Нохчийн-гӀалгӀайн халкъан кицанаш а, аларш а» цӀе йолу сборник а. 1992 шарахь Мальсагов Ахмет Орцхоевич тӀеийцира ГӀалгӀайчоьнан йаздархойн союзан декъашхо[5][6][7].

Файл:Ахмед Орцхоевич Мальсагов.jpg
Ахмет Орцхоевич Мальсагов. 1980-чу шерашкахь даьккхина сурт.

Москохарчу «Наука» издательствехь 1983 шарахь. Мальсаговс лерина къастийна советски коллекционераша дӀайазъйина фольклоран произведенеш, кхочушдина массо а халкъан туьйранийн литературни гочдарш. Цу гуларна йукъадогӀура легендаш а, халкъан туьйранаш а, иштта тайп-тайпана туьйранаш а: магийна а, дийнатийн а, йукъараллин а. Литературни редакци кӀезиг йара, ткъа тексташ оригинална тешаме йара: Ӏалашо йара гӀалгӀайн а, нохчийн а къаьмнийн барта культурин тӀаьхье ларъйар[2][8].

«Нохчийн а, гӀалгӀайн а, туьйранаш а, дийцарш а» гуларна йукъара цхьацца туьйранаш а, туьйранаш а халкъан дийцархойн дешнех транскрипци йина Мальсагов Ахмет Орцхоевича. Литературин Ӏилманчас гулйинчу барта фольклоран произведенешна йукъахь йу «Оки-Аки» цӀе йолу дийцар. Мальсаговс нохчийн маттахь дийцарин текст дӀайазъйина 1971-чу шарахь, Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Бамут йуртахь, Хь. Жалиева. 1983 шарахь сборник арайалале литературо оьрсийн матте гочъйира иза[9].

Фабула

Майисти тайпанан масех стаг хилла, Итон-Кхаьллара цӀа воьдуш. Новкъахь цхьана шовдана уллохь садаӀа севцира некъахой, цигахь царна гина меттигерчу нохчийн элан йоӀ. ЙоӀа шен хазалло некъахошна тӀеӀаткъам бира, цара цунна хьакъ волу майра лаьара[1].

Файл:Горянка Чеченка Ущелье.jpg
Ламанан йоӀ

Буьйсанна хьаж тӀехь малх лепаш, дийнахь белшашна йуккъехь бутт болуш, хьан майра хила веза Оки-Аки.

Шена хезначух дог лозуш йолчу элан йоӀа, сихха шен дена тӀе а йахана, некъахой дӀа а лаьцна, шен цӀа чу а кхайкхина, цу дийнахь хиллачу хиламех лаьцна цаьрга хеттарш дар дехна. Цуьнан дас иза лардира, майистинхой сингаттамехь латтош[9].

ХӀунда совцийра ахь тхо, оха хӀун дина хьуна?

Эла, уьш йийсархой бац аьлла, хаьттира, некъахоша дукха хан йоццуш хьанца къамел дина, хӀун дийцаре дина аьлла. Майистинис дийцира цаьрга шовданехь хаза йоӀ а, церан лаам а[9].

Эло сацам бира шен йоӀ маре йала «Буьйсанна хьаж тӀехь малх лепаш, дийнахь белшашна юккъехь бутт болчу Оки-Акига». Принца билгалдаьккхира, йоӀ Оки-Акина дӀалур йу аьлла, «салаз а, масех кхаба а, цӀестан кхаба а йолуш ши сту» дӀа а луш. Дерриге а оьшуш долу хӀуманаш сихонца дӀакхачийна майисташа, элана дӀайелла, цул тӀаьхьа йоӀ некъахошца дӀайахара шен хинволчу майрачуьнга[9].

Майистин йурта кхаьчча, Оки-Акин домене кхаьчча, элан йоӀана карийна, Оки-Акин долахь долу инзаре доккха уьстагӀийн жа, иштта лаьтта а, тхов а боцу цӀа а. Ӏаьржа пенаш бен, царна йуккъехь охьахиъна Оки-Аки а волуш[9].

ЙоӀа дийцира, шен дахар ишттачу хьелашкахь шен дагахь латто йиш йацара аьлла[9].

Со муха Ӏийр ву кхузахь? Со Ӏийр вац, со цӀа вахийта!

Майисташа, жима паччахьан йоӀ дӀайахарна кхоьруш, йоӀ дӀа а йихкина[1]:

Иштта дӀа а вихкина, кхаа кӀентан нана хилла дӀахӀоьттира иза. Цо дӀа а йихкина, шен кхаа кӀантаца маьрша Ӏен дош делла.

Цхьа хан йаьлча, шен кӀенташца шен дега-нене хьошалгӀа йаха дехар а дина, Оки-Акина тӀейахара жима зуда. Оки-Акис бакъо йелира цига кхача, амма омра дира цуьнга, хьалха цкъа а ца хилла кӀентийн цӀераш йаха аьлла[9].

Зуда а, цуьнан бераш а новкъадевлира. Эла волчохь Ӏийна, йуха йухаберза кечбелла уьш. Церан дас: «ХӀун совгӀат дала деза шуна?» зудчо жоп делира, шайн кӀенташна шатайпа цӀераш йаха йеза шаьш аьлла.

Эло жоп делла[1]:

Хьан мотт а, хьуна хӀара Ӏамийначун мотт социйла.

Цул тӀаьхьа шен йоӀ кхо йалхо а йелла, Оки-Аки волчу дӀахьажийна цо, цуьнан кӀенташна Жархо а, Саханхо а, Кошатхо а цӀераш тиллина хилла. И цӀераш тӀаьхьо ламанан йартийн цӀераш хилла[1][9].

Билгалдахарш

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Мифы и легенды народов мира. Том 9. Народы России. Литмир — электронная библиотека. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 23 октябрь.
  2. ↑ 2,0 2,1 Сказки и легенды ингушей и чеченцев. «Лаборатория Фантастики». ТӀекхочу дата: 2025 шеран 23 октябрь.
  3. ↑ 3,0 3,1 Ахмет Мальсагов. Лайвлиб. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 23 октябрь.
  4. ↑ Мифы и легенды народов мира, 2004, с. 316—317.
  5. ↑ Ахмет Мальсагов. «Лаборатория Фантастики». ТӀекхочу дата: 2025 шеран 23 октябрь.
  6. ↑ Первая жительница Магаса Айшат Мальсагова отмечает 30-летие возрождения ингушской государственности в родном городе. «Сердало», общенациональная газета Республики Ингушетия (2022 шеран 4 июнь). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 23 октябрь.
  7. ↑ «Учёный-фольклорист, литературовед»: книжная выставка к 85-летию А. О. Мальсагова (1933—1993), Национальная библиотека Республики Ингушетия им. Дж. Х. Яндиева (2017, 30 декабрь). Дата обращения: 23 октябрехь 2025.
  8. ↑ Сказки и легенды ингушей и чеченцев. «Лаборатория Фантастики». ТӀекхочу дата: 2025 шеран 23 октябрь.
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 9,6 9,7 Мифы и легенды народов мира, 2004, с. 466—467.

Литература

Хьост — «https://ce.megawiki.ru/w/index.php?title=Оки-Аки&oldid=415633»