Чулацаман тӀегӀо

Пушкин, Александр Сергеевич

1000 йукъара цхьа йаззам
Мегавики чуьра гӀирс
Александр Сергеевич Пушкин
оьрс. Александр Сергеевич Пушкин
Александр Пушкин. Кипренскийс диллина сурт. 1827 шо. Пушкин: «Со гуо куьзганахь, амма и куьзга суна хестало»

Александр Пушкин. Кипренскийс диллина сурт. 1827 шо.

Пушкин: «Со гуо куьзганахь, амма и куьзга суна хестало»
Вина терахь 1799 шеран 6 июнь({{padleft:1799|4|0}}-{{padleft:6|2|0}}-{{padleft:6|2|0}})
Вина меттиг Москох, Российн импери
Кхелхина терахь 1837 шеран 10 февраль({{padleft:1837|4|0}}-{{padleft:2|2|0}}-{{padleft:10|2|0}}) (37 шо)
Кхелхина меттиг Петарбух, Российн импери
Гражданалла Российн импери Российн импери
Дешар
Корматалла поэт, прозаик, драматург, литературный критик, переводчик, историк, романист, либреттист, коллекционер книг, публицист, йаздархо, детский писатель, драматург-режиссёр, эссеист, бретёр
Да Сергей Львович Пушкин
Нана Надежда Осиповна Ганнибал
Зуда Наталья Николаевна Гончарова
Бераш Мария, Наталья, Александр, Григорий
Куьг таӀор Автографан сурт
Сайт pushkinmuseum.ru
РУВИКИ.Медиа логотип Медиафайлаш РУВИКИ.Медиа чохь

Пу́шкин Алекса́ндр Серге́евич ( 1799 26 май (6 июнь), Москох —  1837 29 январь (10 февраль), Петарбух) — оьрсийн поэт, драматург, прозаик, бух биллина оьрсийн реалистийн агӀонна[1], литературин йемалча[2], литературин теоретик, историк[2], публицист, журналист[2].

XIX бӀешеран хьалхарчу кхоалгӀачу декъан уггаре а авторитет йолчу литературин гӀуллакххойх цхьаъ. ХӀетте а ша дийна волуш Пушкина шен цӀе дӀахӀоттийра уггаре а воккхачу къоман оьрсийн поэт санна. Пушкин лоруш ву кхузаманан оьрсийн литературин меттан бух биллинарг.[~ 1].

Биографи

Схьавалар

Пушкин Александр Сергеевичан схьадалар схьадогӀу гаьннаш долу цӀе йоцучу сийлахьчу доьзалера ПушкингӀарах, генеалогин легендаца «хьаналчу стаге» Ратше тӀедоьдуш долу[3][4]. Пушкина шен сил-силах лаьцна дуккхаза а йаздина поэзехь а, ПрозаӀпрозехь а; цунна шен дайшкахь гира бакъйолчу «аристократин» масал, даймахкана хьанал гӀуллакх дина, амма хьаькамийн дика ца кхаьчна, «хьийзош» хилла шира доьзал. Цкъа бен ца вирзира иза (исбаьхьаллин кепехь а) шен шен ненеде ден суьрте, африканхочун Аврам Петрович Ганнибал, иза хилира Петр I йалхо а, дешархо а, цул тӀаьхьа инарла инженер а[5].

Пушкинан сил-сил

XVII бӀешарахь Пушкинан ден агӀор болу дай столникан кертан даржал лакха ца бевлира. Денда Александр Петрович Пушкин, вехаш хилла Петр I заманахь, гвардин сержант вара, 1725 шарахь, галваьллачу хенахь, йийра шен зуда; деда, Лев Александрович, хилла артиллерин полковник, гвардин капитан. Отец — Сергей Львович Пушкин (1770—1848), дуьненахь ира дош олуш верг, поэт-везархо. Пушкинан нана хилла Надежда Осиповна (1775—1836), Ганнибалан кӀента йоӀ. Цуьнан ден ваша, Василий Львович (1766—1830), Карамзинан гуон гӀараваьлла поэт вара. Сергей Львовичан а, Надежда Осиповнин а берех, Александр воцург, дийна бисина: йоӀ Ольга (марехь Павлищева, 1797-1868) а, кӀант Лев а (1805—1852)[6].

Бералла

Пушкин вина  1799 26 майхь (6 июнехь) Москох гӀалахь, Немцойн куьпахь[7][8][9]. Метрикехь Елоховера Богоявленин килсехь  1799 шеран 8 (19) июнехь[7], кхечарна йукъахь, иштта йоза дара:

Май 27. Коллегин регистраторан Скварцов Иван Васильеван кертахь, цунан вахархочун Майоран Пушкин Сергий Львовичан кӀант вина Александр. ЖӀара тоьхна 8 июнехь. Восприемник граф Артемий Иванович Воронцов, кума вийцинчу Пушкин Сергийн нана жеро Пушкина Ольга Васильевна[10]:6

Аьхка дас-нанас дӀавигина кӀант Михайловски, цул тӀаьхьа 1801 шеран бӀаста йаллац доьзал баьхна Петарбурхехь, стунннана — Марии Алексеевны Ганнибал (1745—1818, йинчу хенахь Пушкина[11], тайпана кхечу геннах). Оцу муьрехь хила тарлора сих-сиха хьахо цхьаьнакхетар Павел I, цунах лаьцна йаздо Пушкина шен могӀанашкахь «Гина суна кхо паччахь…»[12]

Хинволчу поэто дукхахьолахь аьхкенан беттанаш 1805–1810 шен нанаца, оццу Мария Алексеевница, Москоханан областан Захарово юьртахь, Звенигородан гергахь, дӀабаьхьира. Хьалхарчу бераллехь хилла синхаамаш гучубевлира мелла а тӀаьхьа йазйинчу Пушкинан байташна дуьххьара гӀертарехь («Монах», 1813; «Бова», 1814), лицейн «Юдинга хаам» (1815 байташкахь. Бабас шен кӀентан кӀантах лаьцна иштта йаздина: {{quoteӀСан воккхахволчу кӀентан кӀантах хӀун хир ду ца хаьа суна. КӀант хьекъале а, жайнаш дезаш а ву, амма ледара доьшуш ву, наггахь бен урокаш рогӀехь чекх ца йоху; ахь иза меттахваккха йиш йац, берашца ловза дӀавахийта йиш йац, амма тӀаккха цӀеххьана дӀаса а вирзина, дӀавоьду иза, ахь иза тийжа йиш йоцуш: цхьана инзаречу агӀор вукху инзаречу агӀор сихло, йуккъера меттиг йац цуьнан[10]:40}}

Жималла

Пушкина 6 шо (1811-1817) даьккхира 1811 шеран 19 октябрехь схьайиллина йолчу Императорски Царски Село лицейхь, кхузахь къоначу поэта зеделира 1812 шеран Даймехкан тӀом. Кхузахь дуьххьара гучуделира цуьнан поэтин похӀма, цуьнан лаккхара мах хадийра. Лицейхь даьккхинчу шерашкахь а, лицейн вежараллах а болу дагалецамаш гуттаренна а бисира поэтан синехь[13].

Болх

Поэмаш

  • 1820 - Руслан и Любмила
  • 1820-21 - Кавказский пленник
  • 1821 - Гавриилиада
  • 1821-22 - Братья разбойники
  • 1823 - Бахчисарайский фонтан
  • 1824 - Цыганы
  • 1825 - Граф Нулин
  • 1829 - Полтава
  • 1830 - Домик в Коломне
  • 1833 - Медный всадник

Романаш

  • 1825-32 - Евгений Онегин

Пушкинах иэс

Тайп-тайпана Российн а, дуьненан гӀаланашкахь хӀиттийна иттаннаш А. С. Пушкинан хӀолламаш. Музейш, поэтан дахаран а, кхоллараллин лерина, йу Москохахь, Петарбухехь, Пушкиногорскан кӀоштахь, Новгородехь, Торжокехь, Киевхь, Кишинёвхь, Гурзуфехь[14], Одессехь, Вильнюсехь, Бродзянашкахь (Словаки), кхечу гӀаланашкахь. Пушкинан цӀе тиллина Царски Село гӀаланна, кхин цхьа могӀа нах беха меттигашна.

Файл:Памятник А. С. Пушкину в г. Владимир.jpg
Владимирера холлам

Российн йукъараллин ойлан хеттаршца, иза Левада-Йукъо дӀадаьхьна 2019 шеран 12—18 декабрехь, дакъалаьцна 18 сов шо долу 1608 стага 137 нах беха меттигашкахь 50 регионера интервьюн гӀоьнца, А. С. Пушкин — уггаре ладаме Российн йаздархо ву 2019 шеран[15].

Тверан областера Торжокехь йу Торжокера А.С. Пушкинан музей, иза лерина йу поэтан Петарбух-Москох новкъаца бинчу некъашна, цуьнан некъан синхаамашна а, синхаамаш цуьнан произведенешкахь гайтарна а. Тверан областан Старицин кӀоштан Берново эвлахь йу кхин цхьа А.С. Пушкинан музей, иза ВульфгӀеран кертан цӀийнехь йу, поэтан Старица (гӀала)ӀСтарицин латта тӀехь Ӏарна лерина йу. Музейш йу Тверан пачхьалкхан цхьаьнатоьхна музейшан филиалаш.

Справкин хаам

<timeline> ImageSize=width:250 height:600 PlotArea=left:40 right:10 bottom:10 top:10 TimeAxis=orientation:vertical DateFormat=dd/mm/yyyy Period=from:01/01/1800 till:29/01/1837 AlignBars=early ScaleMajor=unit:year increment:10 start:01/01/1800 ScaleMinor=unit:year increment:1 start:01/01/1800 Colors=

id:lightblue value:rgb(0.5, 0.6, 0.800)

Define $dx = 20 # shift text to right side of bar PlotData=

bar:events fontsize:7 width:20 shift:($dx,-4)
from:start till:29/01/1837 color:lightblue
mark:(line,green)
from:01/01/1800 till:19/10/1811 color:blue text:"Бералла Москохахь"
from:19/10/1811 till:01/06/1817 color:blue text:"Царскосельски лицей"
from:01/03/1819 till:06/05/1820 color:blue text:"Кружок «Баьццара стогар»"
from:06/05/1820 till:30/07/1824 color:blue text:"Къибехахь"
from:09/08/1824 till:04/09/1826 color:blue text:"Михайловски"
from:08/09/1826 till:01/05/1829 color:blue text:"Петарбух а, Москох а"
from:01/05/1829 till:03/09/1830 color:blue text:"Кавказе вахар"
from:03/09/1830 till:30/11/1830 color:blue text:"«Болдинан гуьйре»"
from:15/05/1831 till:18/08/1833 color:blue text:"Петарбух а, Москох а"
from:18/08/1833 till:01/10/1833 color:blue text:"Оренбурге а, Казане а вахар" shift:($dx,-6)
from:01/10/1833 till:15/11/1833 color:blue text:"ШолгӀа «болдинан гуьйре»" shift:($dx,-1)
from:13/09/1834 till:20/09/1834 color:blue text:"КхуззалгӀа «болдинан гуьйре»"
from:27/01/1837 till:29/01/1837 color:blue text:"Дуэль а, валар а"
mark:(line,white)
at:18/02/1831 text:"Н.Н.Гончароваца мах бар" shift:($dx,-1)

</timeline>

Адресаш

Билгалдахарш

Комментареш
  1. ↑ См., например, работы: Виноградов В. В. А. С. Пушкин — основоположник русского литературного языка // Известия Академии наук СССР / АН СССР. Отделение литературы и языка. — М.; Л.: Издательство АН СССР, 1949. — Т. VIII. — С. 187—215., Томашевский Б. Вопросы языка в творчестве Пушкина // Пушкин: Исследования и материалы / АН СССР. Институт рус. лит. (Пушкин. Дом). — М.; Л.: Издательство АН СССР, 1956. — Т. 1. — С. 126—184.
Хьосташ
  1. ↑ Гинзбург Л. Я. О лирике. — Второе, дополненное. — Ленинград: Советский писатель, 1974. — С. 172—243.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Ивинский, 2015, с. 32.
  3. ↑ Лукомский В. К. Архивные материалы о родоначальнике Пушкиных — Радше // Пушкин: Временник Пушкинской комиссии / АН СССР. Институт литературы. — М.; Л.: Издательство АН СССР, 1941. — [Вып.] 6. — С. 398—408. с. 398
  4. ↑ Сам А. С. Пушкин в «Моей родословной» отождествил Ратшу, родоначальника Пушкиных, с упоминаемым в летописях Ратшей, современником Александра Невского, погибшим в 1268 году в битве под Раковором, однако здесь он ошибался. Первый упоминаемый в источниках предок Пушкиных, Гаврила Алексич, который был, согласно родословной, правнуком Радши, участвовал в Невской битве в 1240, и, соответственно, сам был современником Александра Невского. Таким образом, Радша, родоначальник Пушкиных, должен был жить на 100 лет раньше
  5. ↑ Старк В. П. Пушкины в «Истории Петра» и «Истории Пугачёва» // Пушкин: Исследования и материалы / РАН. Институт рус. лит. (Пушкин. Дом). — СПб.: Наука, 2004. — Т. XVI/XVII. — С. 188—197.
  6. ↑ Лотман, 1995, с. 28—29.
  7. ↑ 7,0 7,1 Романюк С. Где родился А. С. Пушкин? (ru) // Наука и жизнь. — 1999. — № 4.
  8. ↑ Гомозова Т. Дом в Елоховском приходе (ru) // Вокруг света. — 1999. — № 5.
  9. ↑ Татьяна Земцова. Прогулки с Пушкиным (ru) // Наука и жизнь. — 2017. — № 9. — С. 134—140.
  10. ↑ 10,0 10,1 Ашукин Н. С. Пушкинская Москва. — СПб.: Академический проект, 1998. — 352 с. — 3200 экз. — ISBN 5-7331-0123-7.
  11. ↑ ПУШКИН Александр Сергеевич, предки поэта (1799—1837) (дерево, до 5-го поколения). Исторический проект «БЫЛОЕ РОССИИ». www.russia-today.narod.ru. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 8 август. Архивйина 2019 шеран 4 августехь
  12. ↑ Георгий Чулков. Жизнь Пушкина // Новый мир. — 1936. — № 5. — С. 6.
  13. ↑ Лотман, 1995, с. 34, 37.
  14. ↑ Музей А.С.Пушкина в Гурзуфе. ТӀекхочу дата: 2011 шеран 14 февраль. Архивйина 2020 шеран 4 декабрехь
  15. ↑ РБК 26 декабря 2019 года Евгения Кузнецова Россияне назвали события и людей года Архиван копи 2019 шеран 25 декабрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
  16. ↑ Альбом к 100-летию А. С. Пушкина. 1899 год. Издательство А. Ф. Маркса. Переиздание: Юбилейный альбом А. С. Пушкина. — Спб.: Издательство В. А. Михайлова, 2004 год. — С.120. ISBN 5-8016-0230-5 стр. 9
  17. ↑ Государственный историко-литературный музей-заповедник А. С. Пушкина. ТӀекхочу дата: 2009 шеран 2 апрель. Архивйина 2019 шеран 4 апрелехь

Литература

  • Алексеев М. П. Пушкин: Сравнительно-исторические исследования / Отв. ред. Г. В. Степанов, В. Н. Баскаков. — Л.: Наука. Ленинградское отделение, 1984. — 476 с.
  • Благой Д. Д. Творческий путь Пушкина (1826-1830). — М. : Советский писатель, 1967.
  • Благой Д. Д. Стихотворения Пушкина // Собрание сочинений А. С. Пушкина в десяти томах. — М. : Государственное издательство художественной литературы, 1959. — Т. 1.
  • Бурсов, Б. И. Судьба Пушкина: Роман-исследование. — Л.: Советский писатель, 1985, 1989.
  • Волович Н. М. Пушкинские места Москвы и Подмосковья. — М. : Московский рабочий, 1979. — 231 с. : ил.
  • Грановская Н. И. Если ехать вам случится… — Л. : Лениздат, 1989.
  • Захаров Н. В., Луков Вал. А., Луков Вл. А. Драматургия А. С. Пушкина: проблема сценичности : [арх. 27 июнехь 2016] / Н. В. Захаров, Вал. А. Луков, Вл. А. Луков и др. — М. : Издательство Моск. гуманит. университета, 2015. — 412 с. — 600 экз.
  • Живые страницы. А. С. Пушкин, Н. В. Гоголь, М. Ю. Лермонов, В. Г. Белинский / комп., сост., сопр. текст и комм. Б. В. Лунин. — М.: Детская литература, 1970. — 534 с. — (Школьная библиотека). — 100 000 экз.
  • Иванов Вс. Н. Александр Пушкин и его время. — М. : Молодая гвардия, 1977. — 448 с. — 100 000 экз.
  • Книга в России до середины XIX века / Под ред. А. А. Сидорова, С. П. Луппова.. — Л. : Наука, 1978.
  • Лацис А. Почему плакал Пушкин? — М.: Алгоритм, 2013. — 4900 с. — (Жизнь Пушкина). — 2000 экз. — ISBN 978-5-4438-0408-8.
  • Летопись жизни и творчества А. С. Пушкина: В 4 т / Сост. М. А. Цявловский, Н. А. Тархова; Науч. ред. Л. Я. Левкович; Худож. В. В. Медведев. — М. : СЛОВО/SLOVO, 1999.
  • Ободовская И., Дементьев М. Наталья Николаевна Пушкина. — 2-е издание. — М.: Советская Россия, 1987.
  • Ободовская И., Дементьев М. Вокруг Пушкина. — М., 1975.
  • Ободовская И., Дементьев М. После смерти Пушкина: Неизвестные письма.. — М.: Советская Россия, 1980.
  • Последний год жизни Пушкина / Составление, вступительные очерки и примечания В. В. Кунина. — М.: Правда, 1988. — 704 с. — 400 000 экз.
  • Пушкин А. С. Сочинения : в 10 т.. — 3-е изд. — СПб. : Изд. А. С. Суворина, 1887.
  • Пушкин. Документы Государственного и С.-Петербургского главного архивов Министерства иностранных дел, относящиеся к службе его 1831—1837 гг. / сост. Н. А. Гастфрейнд. — Типография А. Бенке, 1900. — 64 с.
  • Род и предки А. С. Пушкина / Сост. и предисловие О. В. Рыковой. — М.: Васанта, 1995. — 448 с. — (Пушкинская библиотека). — ISBN 5-8448-0031-1.
  • Русаков В. М. Рассказы о потомках А. С. Пушкина. — СПб.: Лениздат, 1992. — 447 с. — ISBN 5-289-01238-9.
  • Рыскин Е. И. Журнал А. С. Пушкина «Современник» : 1836—1837 : Указ. содерж.. — М. : Книга, 1967. — 93 с.
  • Трубецкой Б. Пушкин в Молдавии. — Кишинёв : Литература артистикэ, 1983. — 395 с. — 50 000 экз.
  • Халиппа И. Н. Город Кишинёв времён жизни в нём Александра Сергеевича Пушкина. 1820-23 гг. — Кишинёв: Бессарабская губернская учёная архивная комиссия, 1899. — 72 с.
  • Чернышевский Н. Г. Александр Сергеевич Пушкин. Его жизнь и сочинения // Чернышевский Н. Г. Полное собрание сочинений : в 15 т. — М., 1947. — Т. 3. — С. 310—339.
  • Чулков Г. И. Жизнь Пушкина. М.: Гослитиздат, 1938.
  • Щёголев П. Е. Злой рок Пушкина: Он, Дантес и Гончарова. — М.: Алгоритм, Эксмо, 2012. — 384 с. — (Жизнь Пушкина). — 3000 экз. — ISBN 978-5-699-55039-5.

Хьажоргаш